اخراج موريسكيها گام موفقيت‌آميزى نبود ، پديده‌اى بود از آثار ارتجاع كاتوليكها . فيليپ دوم كه خود پادشاهى نيرومند بود از برداشتن چنين گام خطرناكى احتراز داشت ولى فرزند او فيليپ سوم پادشاهى ضعيف‌النفس و كم‌خرد بود و غالبا مغلوب سياست دينى و كليسا . اينان نمىانديشيدند كه حداقل نيمى از موريسكيها اسپانيائيهاى خالص بودند كه در اعصار مختلف اسلام آورده بودند و اكنون كه آنان را به پذيرش مسيحيت اجبار كرده بودند در زمرهء موريسكيها به حساب مىآمدند . دومارلس گويد : ملتى بيدار و هوشمند و روشن‌راى كه به همت و كوشش او ، سرزمينهايى كه در اثر غرور و خودپسندى گوتها ويران شده بود حياتى تازه يافت . . از آن پس نعمت و راحت بدان روى نهاد . قناتهاى متعدد حفر گرديد . ولى در اين جهان هيچ چيز پايدار نمىماند . ملتى كه گوتها را مغلوب كرده بود و قرنها فرمان‌روايى كرد خود چون اشباح ناپديد شد . عربها ناگهانى در اسپانيا ظاهر شدند ، چون شرارى كه در هوا بدرخشد و سراسر افق را روشنى بخشد سپس خاموش گردد و روى به ديار عدم نهد . ميليونها عرب از اسپانيا راهى ديار ديگر گرديدند در حالى كه اموال و صنايع و هنرهاى خود را كه ثروت عظيم دولت بود با خود حمل مىكردند . اسپانيا چه چيز به جاى آنها آورد ؟ به اين سوال نتوان پاسخ داد جز اينكه بگوئيم اندوه و تباهى و ويرانى . « 16 » لين‌پول در مقدمهء كتاب خود « عرب در اسپانيا » مىگويد : اسپانيا هشت قرن در دست مسلمانان بود و فروغ تمدن درخشان آن اروپا را به حيرت افكند . سرزمينهاى آن در اثر سعى و جديت كشاورزان آن يكسره نعمت و آبادانى بود . در دشتهاى وادى الكبير شهرهاى بزرگ به وجود آمد ، كه اكنون نامهاى آنها گذشتهء شكوهمند آنان را در خاطره‌ها زنده مىدارند . در آنجا علوم و فنون رونق فراوان يافت شكوفه علوم رياضى و نجوم و گياهشناسى و تاريخ و فلسفه و قانونگذارى تنها در اسپانياى مسلمان ثمره داد . ولى هنگامى كه غرناطه سقوط كرد عظمت اسپانيا هم روى در سراشيب سقوط نهاد . براى مدتى كوتاه اشعه‌اى از خورشيد تمدن عربى بر سراسر زمينى كه هنوز از حرارت

--> ( 16 ) . te engapsE ne seruaM sed te sebarA sed noitanimaD al ed eriotsiH : selraM eD 604 - 404 . P . III . V ) ednoC hpesoJ . M ed eriotsiH ' l rus egider ( lagutroP